Bão và áp thấp nhiệt đới - khái niệm và nguyên nhân

1.  Khái niệm:

        - Bão – xoáy thuận nhiệt đới là một hệ thống hoàn lưu với đường đẳng áp có dạng gần tròn và gradient khí áp nằm ngang 20mb/100km gây tốc độ gió lớn, có xoáy dữ dội kem theo mưa to, hoạt động trong không gian rộng lớn có đường kính tới 700 – 800km. Tùy theo tốc độ gió mạnh nhất ở vùng gần tâm mà xoáy thuận nhiệt đới được phân chia thành áp thấp nhiệt đới hay là bão.

       - Áp thấp nhiệt đới là một xoáy thuận nhiệt đới có sức gió mạnh nhất vùng gần tâm đạt từ cấp 6 đến cấp 7 (tức là từ 39 - 61 km/giờ).

Bản chất bão là một vùng áp thấp khá sâu, phát triển trên rãnh nội chí tuyến ở vùng biển nhiệt đới.

2. Nguyên nhân:

        Nguyên nhân hình thành bão rất phức tạp và cho đến nay hầu như cũng chưa được giải thích đầy đủ. Có thể nó rằng, nguồn gốc của bão nhiệt đới là từ các xoáy thuận, tức là các vùng áp thấp có dòng không khí xoáy vào tâm. Xoáy thuận được hình thành có thể là do sự giảm áp suất không khí khi không khí bốc lên cao tạo nên dòng khí xoáy từ ngoài vào trong, cũng có thể do sự hội tụ của hai khối khí có tính chất khác nhau tạo nên dòng khí xoáy từ ngoài vào trong, cũng có thể do sự hội tụ của hai khối khí có tính chất khác nhau tạo nên xoáy thuận ngay trên mặt front. Xoáy thuận từ Bắc bán cầu có không khí xoáy từ dưới lên trên, từ ngoài vào trong theo hướng ngược chiều kim đồng hồ, khí áp cũng giảm từ ngoài vào tâm và gradient khí áp thì rất lớn, do đó mà tạo nên gió mạnh.

        Xoáy thuận nhiệt đới ở Bắc bán cầu thường xảy ra trên đường hội tụ nội chí tuyến khi cường độ hội tụ giữa gió Tín phong và gió mùa Tây Nam được tăng cường. Bão ở Việt Nam là từ Tây Thái Bình Dương hoặc từ Biển Đông đổ bộ vào, bão được hình thành trên biển, di chuyển theo hướng tây, vào đất liền, do ma sát dần dần cũng sẽ tan đi.

* Từ những vùng áp thấp, sau đó phát triển mạnh mẽ tạo chuyển động xoáy và phát triển thành bão khi có sự kết hợp của các điều kiện sau:

- Nhiệt độ bề mặt nước biển phải cao trên 26⁰C để nước bốc hơi mạnh, không khí thăng lên tạo nên một vùng áp thấp, là nguồn gốc đầu tiên của bão. Điều này chỉ có thể xảy ra ở các vĩ độ thấp và trong mùa nóng của năm.

- Phải tạo ra được một độ xoáy cần thiết để hình thành hoàn lưu xoáy thuận. Tức là phải có sự giao nhau của hai khối khí, tạo điều kiện cho đối lưu phát triển. Chính vì vậy mà ở dải hội tụ nhiệt đới, nơi gặp gỡ của hai luồng gió Tín phong ở hai bán cầu hoặc tín phong bán cầu này hội tụ với tín phong bán cầu kia sau khi vượt xích đạo và đổi hướng là nơi dễ phát sinh xoáy thuận nhiệt đới nhiều nhất.

- Lực coriolit phải đủ lớn để tạo nên chuyển động xoáy: Tuy có điều kiện để hình thành hoàn lưu khép kín nhưng nếu trong vùng xích đạo thì bão cũng không hình thành do lực coriolit không đủ lớn để tạo nên chuyển động xoáy. Bão thường hình thành trong phạm vi 5 – 20⁰ vĩ hai bên xích đạo.

Gradient khí áp ở gần vùng trung tâm xoáy thuận có thể lớn tới 20 – 25mb/1⁰ kinh tuyến. Điều đó dẫn đến sự xuất hiện gió mạnh trong bão, đạt tới 60 – 80m/s, thỉnh thoảng tới hơn 100m/s.